Kleuters filosoferen over de omgekeerde wereld

Wat was het weer genieten met de kleuters. Al bij binnenkomst bevonden zij zich -zonder dat dit was verteld- in de ‘omgekeerde wereld’. Een boek werd achterstevoren voorgelezen, met de achterkant van de pen werd geschreven en de deur werd ‘dicht’ gedaan (door hem wijd open te zetten).

Naast veel schaterende kleuters leverde dit ook verwarring op. Ook ontdekten ze na een paar minuten een patroon in alle rare dingen die de juf deed en al gauw riep één kleuter: “dit is de omgekeerde wereld!”. Toen konden we pas echt van start. Want in de omgekeerde wereld gebeurt er van alles: je drinkt ’s ochtends je spaghetti uit een glas en eet je thee van een bord, je trekt eerst je badjas aan en stapt daarna onder de douche, de bus rijdt ondersteboven op de wolken en alle passagiers vallen eruit (maar gelukkig staan er trampolines op de grond om ze op te vangen). En iedereen wilde géén omgekeerde wereld tekenen, dus de kinderen hoefden géén blaadje…

De kern van dit gedachtenexperiment is dat je je omgeving beter begrijpt als je je probeert voor te stellen hoe het anders zou kunnen zijn. Je krijgt inzicht in je eigen situatie door je een andere situatie voor te stellen met andere regels en na te gaan wat er allemaal nodig is om die andere situatie te realiseren. Je observeert op een speelse manier dus eigenlijk je eigen gedrag en die van je omgeving. Deze kleuters konden zich heel goed inleven in de omgekeerde wereld!

Een week later vertelde één kleuter: “we doen het nu iedere avond aan tafel, juf!”  Wat? “De omgekeerde wereld!”

Gedachten zijn geen feiten, wat je googled ook niet (altijd)…

feit of mening?

Onlangs filosofeerde ik met kinderen uit groep 7 over de verschillen tussen feiten en meningen. Vanuit de startvraag: “Is jouw mening waar?” werden zinnen gerubriceerd als ‘feit’ of ‘mening’. Aanvankelijk werd bedacht dat je eigen mening en gedachten waar zijn. Zelfs dé waarheid, namelijk voor jezelf, zoals bij “ik vind spruitjes vies” of een meningsverschil: “dit is míjn waarheid”.

De opdracht was vervolgens om de zinnen van medeleerlingen neer te leggen op de tafel ‘feit’ of ‘mening’. Toen bleken een heleboel zinnen ineens niet meer zo waar, want voorgelezen door een andere leerling klopte het feit “ik ben Lisa” niet meer. Tijdens het neerleggen werden de zinnen besproken en ontdekten de kinderen dat een feit niet zo eenvoudig is, evenals het verschil tussen een mening en ‘eigen waarheid’. Deze groep vond aan het eind van het gesprek zelfs dat je eigen waarheid helemaal niet bestaat. Want iets is alleen een feit of een waarheid als iedereen het vindt, niet als jij dat als enige vindt, want dan hoeft het helemaal niet waar te zijn.

Voor de kinderen die filosofeerden over dit onderwerp bleven de feiten en meningen bewust dichtbij henzelf. Je kunt dezelfde denkoefening echter ook doen grotere schaal, met ‘feiten’ en ‘meningen’ verkondigt in de media. ‘Alternative facts’ mag dan een nieuwe term zijn, het fenomeen bestaat al lang. Dat is geen probleem, zolang we ons ervan bewust zijn. (Was dat pretpark van afgelopen zomer écht ‘de grootste speeltuin van de wereld’?)

Een recent onderzoek uit Engeland, van de Britse communicatie-autoriteit Ofcom, laat zien hoe kinderen denken over informatie die zij krijgen via internet. Hoewel sommige kinderen wel enigszins kritisch zijn over de resultaten van zoekmachines, denkt ruim één op vier van de kinderen in de leeftijd tussen 8 en 15 jaar dat alle resultaten die je krijgt via Google te vertrouwen zijn. Álle resultaten, want een groot deel herkent Google ads niet als advertentie.

Met filosoferen laat je kinderen de verschillen onderzoeken met alledaagse voorbeelden en laat je ze de verschillen ervaren. Door kinderen zélf kritisch te laten nadenken en zélf te laten ontdekken wat de verschillen zijn. Vanuit die ervaring kun je vervolgens het gesprek aangaan over het gebruik van feiten en meningen in de media.

Wil je ook met je kind(-eren) leren filosoferen? Over feiten en meningen of andere vragen? Thuis of in de klas? Kom naar de workshop ‘Leren filosoferen met kinderen’ in Den Haag op zaterdagmorgen 23 september.

NB De inspiratie voor deze les komt uit “Ik zag 2 beren filosoferen”: een aanrader!

De afbeelding is een kaart die als bijlage zat bij het tijdschrift Flow.